TRANH CÁT – KHI KIÊN NHẪN THÀNH HÌNH - Từng lớp cát nhỏ, qua đôi tay tỉ mỉ và kiên trì của người thợ, dần hình thành một bức tranh.

Giữa hai tấm kính trong suốt, không có nét cọ, cũng không có keo hay bất kỳ chất kết dính nào.

Chỉ có những hạt cát tự nhiên và đôi tay người thợ.

Cát được đưa vào từng chút một. Một lớp làm nền, một lớp tạo đường nét, thêm một chút cho mảng sáng, một chút khác cho mảng tối. Từng lớp cát mịn được sắp xếp cạnh nhau, chồng lên nhau, để hình ảnh dần hiện ra.

Bức tranh không xuất hiện ngay.

Nó thành hình từng chút một, từ rất nhiều chuyển động nhỏ được lặp đi lặp lại bằng sự tỉ mỉ và kiên nhẫn.

KHI ĐÔI TAY KHÔNG ĐƯỢC VỘI

Cát vốn là một chất liệu khó giữ yên.

Chỉ một chuyển động nhỏ nơi đầu ngón tay, một lớp cát vừa tạo có thể xô sang lớp bên cạnh, một đường nét đang rõ có thể thay đổi và người thợ lại phải kiên nhẫn căn chỉnh.

Sau mỗi lớp cát được đặt xuống, người thợ phải nén bằng một lực vừa đủ.

Đủ chắc để từng hạt cát giữ nguyên vị trí.
Nhưng cũng phải đủ nhẹ và chính xác để không tạo áp lực quá lớn lên mặt kính.

Không có keo để giữ lại một đường nét vừa hoàn thành. Vì vậy, mỗi lần thêm cát, tạo hình hay nén xuống đều cần sự tập trung và kiểm soát của đôi tay.

Cứ thế, từng chút một.

Thả cát.
Tạo hình.
Nén.
Quan sát.
Điều chỉnh.

Rồi mới tiếp tục với lớp cát kế tiếp.

MỘT BỨC TRANH – HAI MẶT KHÁC NHAU

Kỳ công hơn nữa là một tác phẩm không chỉ có một mặt.

Tranh cát được tạo nên với hai mặt, mang hai hình ảnh và những chi tiết hoàn toàn khác nhau.

Và hai mặt ấy không được thực hiện tách rời.

Trong quá trình làm tranh, người thợ phải tạo hình đồng thời cho cả mặt trước và mặt sau. Khi đặt một lớp cát xuống, họ phải tính đến hình ảnh đang hiện ra ở một phía, đồng thời hình dung lớp cát ấy sẽ trở thành đường nét hay mảng màu gì ở phía còn lại.

Một lớp cát vì thế có thể là một phần của hình ảnh ở mặt này, nhưng đồng thời lại góp phần tạo nên một chi tiết khác ở mặt kia.

Chỉ một chút lệch tay, những hạt cát có thể xô vào nhau và phần vừa tạo phải được căn chỉnh lại.

Hai mặt kính.
Hai hình ảnh khác nhau.
Nhưng được tạo nên cùng lúc, từ chính những lớp cát ấy.

HAI NGÀY CHO MỘT SẢN PHẨM CÓ KÍCH THƯỚC NHỎ

Để hoàn thiện một bức tranh cát hai mặt có kích thước nhỏ, người thợ cần khoảng hai ngày làm việc.

Hai ngày không phải để chờ cát khô, bởi trong tranh hoàn toàn không sử dụng chất kết dính.

Đó là thời gian của rất nhiều lần thêm cát, tạo hình, nén, quan sát và tinh chỉnh. Mỗi lớp hoàn thành lại trở thành nền tảng cho lớp tiếp theo, cho đến khi những hạt cát rời rạc dần trở thành đường nét, hình khối và cuối cùng là hai hình ảnh hoàn chỉnh.

Chậm một chút.
Chính xác một chút.
Rồi thêm một lớp nữa.

Có lẽ chính nhịp điệu chậm rãi ấy khiến tranh cát không chỉ cần sự khéo léo, mà còn cần một sự kiên trì rất lớn của người làm nghề.

NHỮNG TÁC PHẨM ĐẶC BIỆT TẠI LÀNG

Tại không gian trưng bày tranh cát của Làng, bạn có thể bắt gặp hai tác phẩm Vuông – Tròn đạt Kỷ lục Việt Nam, cùng bộ tranh 12 con giáp Việt Nam và bộ bốn tác phẩm Xuân – Hạ – Thu – Đông kích thước lớn.

Với những tác phẩm này, kích thước không chỉ làm tăng số lượng cát hay thời gian thực hiện. Nó còn đặt ra một thử thách khác cho người thợ.

Khi Tranh cát "gặp" nghề Mộc

Một bức tranh lớn không thể được đóng hoàn chỉnh toàn bộ khung gỗ ngay từ đầu.

Nếu khung được cố định ở kích thước cuối cùng, khi bức tranh ngày một cao lên, đôi tay người thợ sẽ không thể vươn đủ sâu để tiếp tục tạo nên những đường nét cát ở phần phía dưới.

Vì vậy, khung gỗ cũng phải lớn lên cùng bức tranh.

Khung được tính toán và chia thành từng phần. Người thợ tranh cát tạo hình và nén cát đến đâu, người thợ mộc tiếp tục lắp phần khung gỗ để giữ và che chắn phần tranh đã hoàn thành đến đó.

Rồi công việc lại tiếp tục.

Một lớp cát được thêm vào.
Một phần khung được nối lên.
Bức tranh và chiếc khung cùng cao dần.

Người làm tranh cần người làm mộc để giữ an toàn cho những lớp cát đã hoàn thiện. Người làm mộc lại phải theo sát từng giai đoạn của bức tranh, bởi mỗi phần khung được lắp vào đều phải phù hợp với tiến độ tạo hình bên trong hai mặt kính.

Vì thế, phía sau những tác phẩm tranh cát kích thước lớn là sự phối hợp chặt chẽ của hai nghề: nghề tranh cát và nghề mộc.

Không phải bức tranh hoàn thành rồi mới có khung.

Ở đây, tranh thành hình đến đâu, khung được dựng lên đến đó.

Thời gian hoàn thiện được tính bằng tháng

Nếu một bức tranh cát thông thường cần khoảng hai ngày để hoàn thiện, thì với những tác phẩm kích thước lớn, thời gian không còn được tính bằng ngày.

Mỗi bức trong bộ 12 con giáp Việt Nam và bộ Xuân – Hạ – Thu – Đông cần khoảng 2 tháng làm việc.

Bức tranh Vuông cần khoảng 3 tháng để hoàn thành.
Bức tranh Tròn – tác phẩm đạt Kỷ lục Việt Nam – cần đến khoảng 4 tháng.

Hai ngày.
Hai tháng.
Ba tháng.
Rồi bốn tháng.

Nhưng dù kích thước và thời gian thực hiện khác nhau, cách một bức tranh bắt đầu vẫn vậy:

Từng chút cát.
Từng lớp cát.
Và đôi tay kiên nhẫn của người thợ.

Khi đã biết những tác phẩm ấy được tạo nên như thế nào, có lẽ bạn sẽ muốn đến gần mặt kính hơn một chút.

Để nhìn thấy những đường màu tưởng như được vẽ bằng cọ thực ra là vô số hạt cát nhỏ nằm sát bên nhau.

Để nhận ra phía sau một hình ảnh hoàn chỉnh là hàng nghìn chuyển động rất nhỏ của đôi tay, được lặp lại suốt nhiều ngày, nhiều tháng.

Và để thấy rằng, giữa hai tấm kính ấy, thứ được giữ lại không chỉ là cát.

Còn có thời gian, sự tỉ mỉ, lòng kiên nhẫn của người thợ – và cả sự tiếp nối của hai nghề cùng làm nên một tác phẩm.